Deneme sınavına ne zaman başlanmalı? Konu ile deneme dengesi

"Denemeye ne zaman başlamalıyım?" sorusu, çalışma planlarında en çok ertelenen sorudur. Çoğu öğrenci "konular bitsin, ondan sonra" der. Ama o "ondan sonra" bir türlü gelmez, çünkü konu listesi hiç bitmez.

Cevap net: denemeye erken başla, ama doğru denemeyle başla. Seviye tespiti için bir genel deneme, konu eksikken branş denemesi, konular oturdukça genel deneme. Sıra budur.

Denemeyi sona saklamak en pahalı hata

"Önce konuları bitireyim, denemeye sonra geçerim" cümlesi kulağa disiplinli geliyor ama bir şeyi gözden kaçırıyor: deneme yalnızca ölçüm aracı değil, aynı zamanda öğrenme aracıdır. Soru tarzını görmek, bir testte ne kadar süre harcadığını fark etmek, iki şık arasında kalınca ne yaptığını izlemek konu çalışmasının parçasıdır.

İlk denemenin işi puan almak değil, harita çıkarmak. Hangi testte tıkandığını, hangi konuda soruyu okuyup boş bıraktığını, hangi soru tipinde tereddüt ettiğini görürsün. Bu harita olmadan yapılan plan, karanlıkta çizilmiş bir güzergâha benzer.

Sınavın yapısı bu işi ciddiye almanı gerektiriyor. TYT'de 120 soru var, süre 165 dakika ve 4 yanlış 1 doğruyu götürüyor. Bu üç bilgi deneme stratejisinin tamamını belirler: hangi soruda durup düşüneceksin, hangi soruyu boş bırakacaksın, emin olmadığın bir şıkkı işaretlemenin bedeli ne olacak. Hiçbir şıkkı eleyemediğin bir soruda rastgele işaretlemenin beklenen getirisi sıfırdır; en az bir şıkkı eleyebiliyorsan işaretlemek senin lehine çalışır. Bunu ilk kez sınav salonunda denemek istemezsin.

İlk genel denemeyi çalışma döneminin ilk iki-üç haftasında çöz. Sonucu bir yere not et, ama puana bakıp moralini bozma. Bakacağın şey şu: hangi konu, hangi soru tipi, kaç dakika. Bu üçlüyü çıkardığın gün, denemenin asıl getirisini almış olursun.

Konu bitmeden deneme çözülür mü? Evet, branş denemesiyle

Konu eksikken genel deneme çözmek moral bozucu olabilir; 120 soruluk bir testte bilmediğin konulardan gelen sorular tabloyu bulanıklaştırır. Burada branş denemesi devreye girer.

Branş denemesi, tek bir ders ya da tek bir test üzerine kurulu, genel denemeden kısa olan denemedir. TYT'de Türkçe 40 sorudan oluşuyor; bu testin tek başına, kendine ayırdığın süreyle çözülmesi bir branş denemesidir. Temel Matematik (40 soru), Sosyal Bilimler (20 soru) ve Fen Bilimleri (20 soru) için de aynı mantık geçerlidir.

Branş denemesinin üç faydası var. Birincisi, konuyu bitirdikten hemen sonra o konunun sorularını görür, bilgi tazeyken geri bildirim alırsın. İkincisi, genel denemede gözünden kaçacak soru tiplerini tek tek fark edersin. Üçüncüsü, süre yönetimini küçük ölçekte öğrenirsin; zamanı 30 dakikalık bir denemede yönetemiyorsan 165 dakikalık bir oturumda da zorlanırsın.

Uygulama şöyle: bir konuyu bitirdikten bir-iki gün sonra o konudan yarım saatlik bir branş denemesi çöz. Yanlışlarını aynı gün ayıkla. Konuyu anlamadığın için mi yanlış yaptın, soruyu yanlış okuduğun için mi, yoksa süre baskısından mı? Bu ayrımı yapmadan deneme çözmek yalnızca yorgunluk üretir.

Branş denemesinden genel denemeye geçiş takvimi

Geçişin zamanı, konu kapsamına göre belirlenir. Konuların büyük bölümü oturmaya başladığında genel denemeyi haftalık ritme bağlayabilirsin; eksik kalanlar zaten deneme üzerinden ortaya çıkar. Aşağıdaki takvim, bu geçişi kademeli kurmak için bir örnektir. Süreleri kendi hazırlık takvimine göre uzat ya da kısalt:

Takvimi harfiyen uygulamak zorunda değilsin. Önemli olan sıra: önce tanıma, sonra parçalı ölçüm, sonra bütün ölçüm. Bu sırayı bozarsan, yani ilk haftadan itibaren haftada üç genel denemeye girersen, elinde çok ölçüm ama az öğrenme olur.

Haftalık deneme sayısı: kademeli artış

Haftada kaç deneme çözüleceği sorusunun tek bir cevabı yok; cevap hangi dönemde olduğuna bağlı. Başlangıçta iki haftada bir genel deneme yeterli, çünkü o dönemde asıl iş konu kapatmak ve denemeyi analiz etmek. Konular oturdukça genel deneme haftada bire çıkar, branş denemeleri hafta içine yayılır.

Toplam deneme yükünü haftada üçün üzerine çıkarma. Bir genel denemenin ardından analiz, yanlışların konuya bağlanması ve eksik konunun tekrarı gelir; bu iş denemenin kendisi kadar sürebilir. Analiz etmediğin bir deneme, öğrenme açısından neredeyse hiç çözülmemiş sayılır.

Bir de saat meselesi var: son dönemde genel denemeleri hep aynı saatte çözmek, o saatteki dikkat düzenini tanımana yardım eder. Türkiye geneli deneme Pazar günü yapılıyor; genel denemeni mümkünse Pazar gününe koy. Nettik'te her Pazar Türkiye geneli deneme var, kendi denemeni de bu güne denk getirebilirsin.

Denemenin asıl işi çözümden sonra başlar

Deneme bittiğinde yapılacak en yanlış şey, neti hesaplayıp defteri kapatmaktır. Doğru sıra şu: önce neti hesapla, sonra her yanlışı üç gruptan birine yerleştir. Konu eksiği mi, dikkat hatası mı, süre baskısı mı?

Bu kayıtları düzenli tutmak zor geliyorsa Nettik'te yanlış defteri ve aralıklı tekrarla çalışan hafıza kartları bu noktada işe yarar. Denemeden sonraki konu konu analiz ise hangi başlıkta ne kadar net kaybettiğini görmene yardım eder.

Sınavın yapısına göre deneme ayarı

Aynı yöntem her sınavda aynı sonucu vermez; süre ve test yapısı deneme sıklığını değiştirir.

KPSS Genel Yetenek ve Genel Kültür'de 120 soru, 130 dakika var; Genel Yetenek 60, Genel Kültür 60 soru. Soru başına düşen süre TYT'ye göre daha kısa olduğundan tam süreli denemeye erken alışmak işine yarar. Branş denemelerini Genel Yetenek ve Genel Kültür olarak ikiye ayır, genel denemeyi ise tam süreyle çöz.

ALES ve DGS'de 100 soru, 150 dakika var; her ikisinde de sayısal ve sözel bölüm 50'şer soru. Soru başına düşen süre görece geniş, ama bu kez uzun süre odaklanmak zorlaşabilir. Bu sınavlarda branş denemesini 50 soruluk bölümün tamamıyla yapmak, süre ve dikkat yönetimini daha gerçekçi ölçer.

TYT'de ise dört test var: Türkçe 40, Sosyal Bilimler 20, Temel Matematik 40, Fen Bilimleri 20 soru. Testler arası geçişte yaşadığın zaman kaybı ancak genel denemede ortaya çıkar. Bu yüzden TYT'de branş denemesi tek başına yetmez; en az iki haftada bir tam deneme çöz.

Hangi sınavda olursan ol, deneme sayısını artırırken şu dengeyi koru: denemeye harcadığın süre, analiz ve konu tekrarına harcadığın süreyi geçmesin. Deneme bir ayna gibidir; aynaya bakıp durmak eksiği kapatmanın yerini tutmaz.

Denemeye başlamak için konuların bitmesini bekleme. İlk haftalarda bir genel denemeyle kendini tanı, sonra branş denemeleriyle eksikleri tek tek kapat, konular oturdukça genel denemeyi haftalık ritme bağla. Sayıyı değil, düzeni büyüt.