AYT Sözel: Edebiyat ve Tarih'te kalıcı öğrenme

Sözel puan türünde AYT tarafında iki test belirleyici: Türk Dili ve Edebiyatı-Sosyal Bilimler-1 ile Sosyal Bilimler-2. İkisi birlikte 80 soru; AYT'nin 160 sorusunun yarısı. 180 dakikada bu 80 soruyu çözerken bilgiyi sınav anında aramak istemiyorsun, tanımak istiyorsun. Aramakla tanımak arasındaki fark, bilginin sana kaç farklı biçimde göründüğüyle ilgili.

Ezber yükünü azaltmak daha az çalışmak değil; aynı bilgiyi daha çok kez, farklı biçimlerde ve aralıklı olarak karşına çıkarmak. Edebiyatta kronolojik iskelet, tarihte neden-sonuç zinciri, ikisinde de hafıza kartı. Aşağıda bu üçünün günlük çalışmaya nasıl oturacağı var.

Edebiyatta kronoloji: dönemden esere inen iskelet

Çoğu öğrenci edebiyata yazar-eser listesinden başlıyor. Liste uzadıkça bilgi havada kalıyor, sınavda iki şık arasında kalıyorsun. Sıra tersine işlemeli: önce dönem, sonra yazar, en son eser.

Bir sayfalık dönem haritası

Her dönem için tek sayfa aç. Üst satıra dönemin adını yaz. Altına o dönemi tanımlayan üç-dört kavramı sırala: dil anlayışı, ele alınan konular, biçim tercihleri. Sayfanın en altına tek cümlelik bir fark notu ekle: bu dönem kendinden öncekinden hangi noktada ayrılıyor. İki şık arasında kaldığında seni taşıyan cümle çoğu zaman bu oluyor.

Sayfayı okumakla yetinme. Kapat, boş bir kâğıda aynı şemayı kendi cümlelerinle çıkar. Çıkaramadığın yer, gerçekten bilmediğin yerdir; oraya dön.

Yazar ve eser katmanı

Dönem haritası oturduktan sonra yazarlara geç. Her dönem için dört-altı yazar yeter; her yazar için de iki-üç eser. Eseri türüyle birlikte öğren; aynı yazarın romanı ile şiiri farklı sorularda karşına çıkabiliyor. Eser adını tek başına ezberlemek yerine yazar-dönem-tür üçlüsünü tek kartta tut.

Örnek bir gün: 40 dakika dönem haritası ve not okuma, 20 dakika kâğıda şema çıkarma, 30 dakika o dönemden soru çözme. Soru çözerken bilmediğin her ayrıntıyı deftere değil, karta yaz. Defter birikir, kart döner.

Tarihte neden-sonuç: olayı değil zinciri çalış

Tarih soruları çoğu zaman olayın kendisini değil, nedenini ya da doğurduğu sonucu soruyor. Bu yüzden tek tek olay ezberlemek yerine olayları birbirine bağlayan okları çalışmak gerekiyor.

Olay kartı yöntemi: her olay için dört satır. Birinci satır nedenler, ikinci satır olayın kendisi, üçüncü satır kısa vadeli sonuç, dördüncü satır uzun vadeli sonuç. Bir savaşın ardından imzalanan antlaşmayı düşün: antlaşmanın maddeleri kısa vadeli sonuç, o maddelerin doğurduğu iç karışıklık ya da toprak kaybı uzun vadeli sonuç. Sonraki olayın nedeni çoğu zaman bu dördüncü satırda duruyor.

Üç olayı aynı sayfaya alt alta yaz ve aralarına ok çiz. Bir olayın sonucu diğerinin nedeni ise ok oraya gider. Bu sayfa, düz konu tekrarından genellikle daha hızlı sonuç veriyor; çünkü bilgi yalnızca sıralı değil, bağlantılı da saklanıyor.

Kronolojiyi de koru. Aynı yüzyılın olaylarını birlikte çalışmak, sınavda birbirine karışan dönemleri ayırmanın pratik bir yolu. Bir konuyu bitirmeden sonrakine geçme; çünkü tarih konuları birbirinin üzerine kuruluyor.

Aralıklı tekrar ve hafıza kartları

Kartın kuralı basit: ön yüzde tek soru, arka yüzde en fazla üç madde. Arka yüz uzadıkça kartı tekrar açma isteğin azalır. Edebiyat kartı şöyle olabilir: ön yüzde dönem adı, arka yüzde üç kavram ve bir yazar. Tarih kartında ön yüz olay, arka yüz neden ve sonuç.

Tekrar takvimi: öğrendiğin gün, iki-üç gün sonra, bir hafta sonra, üç hafta sonra. Aynı kartı dört kez görmek, bir kez uzun uzun çalışmaktan genellikle daha çok işe yarıyor. Günde 15 dakika ayır, 20 kartı geçme. Yeni kart eklemeyi bırakıp yalnızca eski kartları tekrar ettiğin günler de olsun.

Nettik'te aralıklı tekrarla çalışan hafıza kartları bu takvimi kendisi kuruyor; yanlış defteri de yanlışlarını aynı döngüye alıyor. Böylece hangi kartı ne zaman açacağını düşünmek yerine içeriğe odaklanıyorsun.

Sosyal Bilimler-2: tarih, coğrafya, felsefe grubu ve din kültürü

Sosyal Bilimler-2 testi 40 sorudur: Tarih-2 (11 soru), Coğrafya-2 (11 soru), Felsefe Grubu (12 soru) ve Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi (6 soru). Tarih-2 ve coğrafya-2'de de yukarıdaki neden-sonuç ve kart mantığı aynen işliyor. Felsefe grubunun zorluğu ise bilgi eksikliğinden çok kavram karışmasından geliyor.

Felsefede akım-filozof-kavram üçlüsünü birlikte tut. Bir filozofu tek başına ezberlemek yetmiyor; hangi akıma bağlı olduğu ve hangi kavramı öne çıkardığı soruluyor. Paragraf sorularında metindeki görüşü akımla eşleştirme alıştırması yap: her parçada bir cümleyi işaretle, o cümlenin hangi yaklaşımı savunduğunu yanına yaz.

Psikoloji ve sosyolojide tanım-kavram eşleştirmesi ağır basıyor. Kavramı örnek olayla birlikte çalış: bir davranış örneği kur, hangi kavrama girdiğini sor. Mantıkta kural öğrenmek yetmiyor; günde on kısa soru çözmek kuralı uygulama hızını artırıyor.

Din kültüründe ezberin yanında yorumun da payı var. Kavramı bil, parçayı oku, parçanın hangi kavrama dayandığını bul. Burada da kart mantığı işliyor: ön yüzde kavram, arka yüzde tek cümlelik tanım.

Haftalık düzen ve denemeye geçiş

Kalıcı öğrenme haftanın tek bir gününe sığmaz. Örnek bir hafta: pazartesi yeni dönem haritası, salı tarih olay kartı, çarşamba kart tekrarı ve soru, perşembe felsefe grubu, cuma din kültürü ve mantık, cumartesi karışık soru, pazar deneme ve analiz. Her gün 15 dakikayı kart tekrarına ayır; bu blok diğerlerinden önce gelsin.

Deneme için konuların bitmesini bekleme. İlk aydan itibaren bölüm denemesi çöz: 20 soru, 25 dakika. İkinci aydan sonra haftada bir tam deneme yeterli. Denemeyi süre tutarak ve tek oturumda çöz; bölmek ölçümü bozar.

Deneme sonrası analiz, denemenin kendisinden uzun sürmeli. Yanlışları üç gruba ayır: bilmiyordum, karıştırdım, dikkatsizlik. İlk gruba kart, ikinci gruba karşılaştırma notu, üçüncü gruba süre yönetimi notu düş. Nettik'te deneme sonrası konu konu analiz ve puan tahmini, hangi konuya dönmen gerektiğini gösteriyor. Dört yanlışın bir doğruyu götürdüğünü bildiğin için boş bırakma kararını da bu analize bakarak vermeye başlıyorsun.

Bir konuyu kalıcı öğrenmenin beş adımı

Her konu için aynı sırayı uygula; yöntem oturunca hız artıyor. Edebiyatta da tarihte de felsefe grubunda da bu sıra değişmiyor.

Bu sıranın en çok atlanan adımı ikincisi. Okuduğunu anladığını sanmak ile kâğıda çıkarabilmek aynı şey değil; sınav ise tam olarak bunu, yani çıkarabilmeyi ister.

Sözelde fark yaratan şey, konuyu bir kez bitirmek değil; aynı konuya dört kez dönmek. Dönem haritası, olay kartı ve tekrar takvimi bir arada çalıştığında ezber yükü azalıyor, yerini tanıdık bir düzene bırakıyor.