DGS ve ALES'te sayısal mantık soruları nasıl çözülür?

Sayısal mantıkta asıl iş bilgiyi düzenlemek

Sayısal mantık sorularına bakan çoğu aday aynı cümleyi kuruyor: "Soruyu anlıyorum ama nereden başlayacağımı bilmiyorum." Sorun genelde matematik değil, dağınık bilgi. Soru kökünde beş kişi, üç gün, dört koşul ve iki "değil" ifadesi var; hepsi tek paragrafta akıp gidiyor.

Gözle takip etmeye çalıştığında üçüncü koşulda ikinci koşulu unutuyorsun. Sonra başa dönüyorsun, bu kez dördüncü koşulu kaçırıyorsun. Kaybettiğin şey bilgi değil, süre oluyor.

DGS'de sayısal bölüm 50 soru, ALES'te de sayısal test 50 soru. İki sınavda da toplam 100 soru için 150 dakika veriliyor ve 4 yanlış 1 doğruyu götürüyor. Bu tablo, mantık sorularında hem hızlı hem düzenli olmayı gerektiriyor. Düzenin aracı ise tek bir şey: kâğıt üzerinde kurduğun tablo.

Tabloyu soruyu okurken kur

Tablo, soruyu okuduktan sonra değil, okurken kurulur. Soru kökünü ilk kez okurken satır ve sütun başlıklarını belirle, sonra koşulları tek tek hücrelere işle. Böylece her koşulu ikinci kez okumak zorunda kalmazsın.

Somut bir örnek: Ada, Berk ve Can üç ayrı günde (pazartesi, salı, çarşamba) çalışacak ve her gün yalnızca biri çalışacak. Satırlara öğrencileri, sütunlara günleri yaz. Bir koşul "Ada salı günü çalışmıyor" diyorsa, Ada satırı ile salı sütununun kesiştiği hücreye çarpı koy. "Berk, Can'dan bir gün sonra çalışıyor" diyorsa, bunu hücreye değil tablonun kenarına küçük bir not olarak yaz; çünkü bu bilgi tek hücreye oturmuyor, iki satır arasında ilişki kuruyor.

Kısaltma kullan. Uzun isimleri yazmak zaman kaybettiriyor; Ada yerine A, Berk yerine B yeterli. "Değil" bilgilerini çarpıyla, kesin bilgileri artıyla işaretle. İki işareti karıştırmamak, sonda yapacağın kontrolü çok hızlandırır.

Tablo kurarken şu tuzağa dikkat et: her koşulu hücreye yazmaya çalışmak. Bazı koşullar hücreye sığmaz, iki hücre arasındaki bağlantıyı anlatır. Onları tablonun altına numaralı not olarak yaz. Numaralı notlar, eleme yaparken hangi koşulu kullandığını izlemeni sağlar.

Kesin bilgiden başla, zinciri oradan çıkar

Mantık sorusunda ilk hamle kesin bilgi olmalı. Kesin bilgi, tek bir ihtimali gösteren ifadedir: "Ada çarşamba günü çalışıyor" gibi. Bunu tabloya yerleştirdiğinde Ada'nın satırındaki ve çarşamba sütunundaki diğer hücreler kendiliğinden kapanır. Yani tek bir kesin bilgi, birkaç hücreyi birden kesinleştirir.

Zinciri şöyle düşün: Bir kişinin günü kesinleştiyse, o günü kullanabilecek diğer kişilerin ihtimalleri azalır. İhtimal sayısı azaldıkça yeni kesin bilgiler doğar. Bu yüzden tabloyu doldururken hep aynı yere bakmak yerine, her yeni bilgiden sonra tabloyu baştan bir kez gözden geçir. On saniyelik bu tur, çoğu zaman tıkanan soruyu açar.

Kesin bilgi bulamadığın sorular da var. O zaman iki ihtimalli bir hücre seç, birini geçici olarak doğru kabul et ve zinciri yürüt. Çelişki çıkarsa diğer ihtimal doğrudur. Çelişkiye ne kadar erken ulaşırsan o kadar iyi; bu yüzden geçici kabulü en çok koşulla ilişkili hücreye yap.

Koşulları elemek: ihtimalleri teker teker kapatmak

Eleme, mantık sorusunun ana işlemi. Ama yanlış yerden başlarsan seni yorar. Doğru sıra şu: önce "hiçbir zaman" diyen koşullar, sonra "her zaman" diyenler, en son "olabilir" diyenler.

"Hiçbir zaman" koşulları en güçlü olanlardır. "Hiçbiri salı günü çalışmıyor" dendiğinde bütün bir sütunu silersin. "Her zaman" koşulları bir satırı ya da sütunu sabitler. "Olabilir" koşulları ise ihtimalleri yalnızca daraltır; onları en sona bırak.

Bağlaçların gücünü tanı. "Ve" iki koşulun birlikte sağlanmasını ister. "Veya" en az birinin sağlanması demektir; bu yüzden elemede daha zayıftır. "Ancak" ve "yalnızca" ifadeleri tek yönlü bir bağ kurar; tersini de doğru sayarsan yanlış eleme yaparsın. "En az bir", "en çok iki" gibi sayı bildiren ifadeleri de hücreye değil, tablonun altındaki notlara yaz.

Eleme yaparken tek seferde tek ihtimali kapat. Aynı anda üç hücreyi çarparsan, hata yaptığında hangi elemeyi geri alacağını bilemezsin. Adım adım gitmek yavaş görünür ama soruyu ikinci kez okumaktan hızlıdır.

Sıralama sorularında uçlardan başla

Sıralama sorularında tablo yerine tek satırlık bir şerit çiz. Yedi kişi varsa yedi kutu çiz. "A, B'den önce gelir" bilgisi bir ok, "C ile D arasında iki kişi var" bilgisi bir mesafe olur. İkisini aynı şeritte göstermek, paragraf içinde takip etmekten çok daha kolaydır.

Uçlardan başla. "Başta" ya da "sonda" diyen koşullar tek bir kutuyu sabitler; kalan kişilerin yerleri de buna göre daralır. Ortada kalan kişilerin ihtimali fazla olduğundan onları sona bırak.

Mesafe bilgilerini sayıya çevir. "Aralarında iki kişi var" dendiğinde bunu üç kutuluk bir fark olarak düşün ve şeritte parmakla say. Sözel ifadeyi sayıya çevirdiğinde hata payı düşer.

Süre yönetimi: mantığa kaç dakika ayırmalı

100 soru için 150 dakika verildiğinde soru başına ortalama bir buçuk dakika düşüyor. Ama bu ortalamayı her soruya eşit dağıtmak hata. Mantık soruları bu ortalamanın üstünde süre isteyen sorular; bu yüzden kısa sorularda kazandığın süreyi buraya aktarman gerekir.

Pratik bir bölüşüm: soruyu okumaya yirmi otuz saniye, tabloyu kurmaya otuz saniye, çözmeye altmış doksan saniye. Toplamda yaklaşık iki, en fazla iki buçuk dakika eder. Bu süreyi aşan soruda durup devam etmek çoğu zaman daha kârlıdır; çünkü takıldığın soruya harcanan dördüncü dakika, arkadaki kolay soruların süresini yer.

Mantık sorularını sınavın en başına ya da en sonuna bırakma. Sayısal bölümün ortasında, zihnin ısındığı ama yorulmadığı yerde çözmeyi dene. Art arda gitmek yerine iki mantık sorusundan sonra kısa bir soruya geç. Bu küçük geçiş dikkatini tazeler.

Yanlış kuralını da hesaba kat: 4 yanlış 1 doğruyu götürüyor. Hiçbir şıkkı eleyemeden rastgele işaretlemenin beklenen getirisi sıfırdır; ama tabloyla en az bir şıkkı eleyebildiysen işaretlemek lehinedir. Beş şıklı bir soruda iki ihtimale indiysen işaretle; elemenin getirdiği avantajı boşa harcama.

Mantık yeteneği çalışarak gelişir

"Mantık yeteneği doğuştan gelir" düşüncesi, bu soru tipinde en çok yanlış anlaşılan şeydir. Sayısal mantık, kalıpları tanıma becerisidir. Kalıbı ne kadar çok görürsen o kadar hızlı tanırsın; bu da çalışmayla doğrudan gelişir.

Çalışırken soruyu çözmekle kalma, çözümünü yaz. Aynı soruyu bir hafta sonra tekrar çöz. İkinci çözümde tabloyu daha hızlı kuruyorsan gelişme var demektir. Yanlış yaptığın soruları tip etiketine göre ayır: sıralama, yerleştirme, koşul. Hangi tipte daha çok takıldığını gördüğünde çalışmanı oraya yönlendir.

Nettik'te yanlış defteri ve aralıklı tekrarla çalışan hafıza kartları bu iş için kullanışlı. Yanlış yaptığın mantık sorusu belirli aralıklarla önüne geri geliyor; böylece aynı kalıbı yeniden gördüğünde daha çabuk tanıyorsun. Deneme sonrası konu konu analiz de hangi tipin sende süre yediğini gösteriyor.

Mantık sorularında hız, acele etmekten değil, aynı işi ikinci kez yapmamaktan gelir. Tabloyu bir kez doğru kur, kesin bilgiden başla, elemeyi sırayla yürüt. Gerisi alışkanlık meselesi.