İSG mevzuatı nasıl çalışılır?

İSG mevzuatı ilk bakışta tek bir kalın dosya gibi görünür: onlarca yönetmelik, ekler, tebliğler, birbirine atıf yapan maddeler. Oysa bu metinlerin hepsi aynı dört soruya farklı derinlikte cevap verir: kim, neyi, hangi koşulda, ne zamana kadar yapacak? Mevzuatı bu sorularla okumaya başladığında ezberlenecek madde sayısı hızla düşer.

50 soruluk sınavda mevzuat soruları çoğu zaman bunu ölçer: bir hükmün kime yükümlülük getirdiğini, hangi istisnanın devreye girdiğini bilip bilmediğini. Yani mevzuat çalışmak metin okumak değil, bir yükümlülük haritası kurmaktır. Aşağıda o haritayı kurmanın yolunu, kullanacağın araçları ve örnek bir haftayı bulacaksın.

Kanun, yönetmelik ve tebliği ayrı raflara koy

Mevzuat tek tip bir metin değil, üç katmanlı bir yapıdır. En üstte temel kanun var; iş sağlığı ve güvenliğinin çerçevesini ve tarafların temel sorumluluğunu belirler. Altında yönetmelikler gelir; kanunun "ne yapılacak" dediğini "nasıl yapılacak"a çevirir. Tebliğler ise çoğunlukla form, usul ve teknik ayrıntıyı düzenler.

Bu ayrımı oturtmadan çalışmaya başlarsan aynı bilgiyi üç farklı yerden öğrenmeye çalışır ve birbirine karıştırırsın. Bir hükmü okuduğunda önce şunu sor: bu bir çerçeve mi, uygulama detayı mı, yoksa usul mü? Cevap, o bilgiyi nasıl saklayacağını da belirler.

Pratikte şöyle uygula: temel kanunu bir kez baştan sona, not almadan oku. Amaç tanımak. İkinci turda yönetmeliklere geç ve her yönetmelik için tek bir sayfa aç: kapsam, yükümlülük, istisna, süre. O sayfa dolmuyorsa okuma dağınık geçmiş demektir; metne dönüp dört başlığı tek tek ara.

Yükümlülükleri tabloya dök, cümlenin değil sahibinin altını çiz

Mevzuat çalışırken sık yapılan hata, maddelerin altını cümle cümle çizmektir. Altı çizili sayfa bir süre sonra okunmaz hâle gelir, çünkü her cümle aynı ağırlıkta görünür. Bunun yerine dört sütunlu tek bir tablo tut: Yükümlülük | Kimde | Koşul veya eşik | İstisna.

Tabloya girecek satırlar tanıdık: risk değerlendirmesi yapmak işverenin yükümlülüğü; çalışanların eğitimini sağlamak işverenin, bu eğitime katılmak çalışanın; sağlık gözetimi işverenin; acil durum düzenlemeleri işverenin; iş sağlığı ve güvenliği kurulu kurma yükümlülüğü ise işyerinin büyüklüğüne bağlı. İkinci bir tablo da çalışan tarafı için aç: kurallara uymak, kişisel koruyucu donanımı kullanmak, gördüğü tehlikeyi bildirmek.

Bu ayrım karıştırılmaya açık bir yer. Aynı konuda hem işverenin hem çalışanın yükümlülüğü olabilir; soru hangi tarafı sorduğuna bağlıdır. Tabloda iki taraf yan yana durduğunda bu tuzağa düşme ihtimalin azalır.

Tablonun bir faydası daha var: bir yönetmeliği okuduktan sonra tabloya hiç satır ekleyemiyorsan okuma havada kalmıştır ve baştan kurman gerekir. Tabloyu metinden kopyalamak yerine kendi cümlelerinle yaz; fark burada oluşur.

Kart sistemi: üç kart tipi, dört tekrar aralığı

Mevzuat bilgisi kolay unutulur: birbirine benzeyen tanımlar, koşullar ve istisnalar birbirine karışır. Bu yüzden okuma biter bitmez "bir ara tekrar ederim" demek yerine kart sistemine geç.

Üç kart tipi kullan:

• Tanım kartı: ön yüzde kavram, arka yüzde tek cümlelik tanım ve hangi metinde geçtiği.
• Koşul kartı: ön yüzde "hangi durumda devreye girer", arka yüzde koşul ve istisna.
• Senaryo kartı: ön yüzde kısa bir olay, arka yüzde doğan yükümlülük ve sorumlu taraf.

Kartları 1., 3., 7. ve 21. gün tekrarına koy. Yanlış cevapladığın kartı bir sonraki aralığa bırakma, aynı günün sonunda yeniden çöz. Böylece hata aynı gün içinde kapanır, haftalar sonra karşına çıkmaz.

Nettik'te yanlış defteri ve aralıklı tekrar mantığıyla çalışan hafıza kartları bu işi senin yerine düzenler: yanlış yaptığın sorunun kartı zamanı gelince önüne gelir, hangi gün neyi tekrar edeceğini ayrıca düşünmezsin.

Uygulama örnekleriyle sabitle

Mevzuat, senaryoya girmediği sürece soyut kalır. Haftada iki üç kısa senaryo yaz ve tabloya bakarak çöz. Soruları da bu senaryolardan üretebilirsin.

Birinci senaryo: Bir işyerinde yeni bir ekip devreye giriyor ve iş akışı değişiyor. Sor: bu değişiklik hangi yükümlülükleri gündeme getirir? Cevabı tablodan kur: risk değerlendirmesinin güncellenmesi, yeni çalışanların eğitimi, acil durum düzenlemelerinin gözden geçirilmesi. Her adımı "kimde" sütunuyla eşleştir.

İkinci senaryo: Bir çalışan kişisel koruyucu donanımı kullanmıyor. Burada iki ayrı yükümlülük var: işverenin donanımı sağlama ve kullanımı denetleme yükümlülüğü, çalışanın kullanma yükümlülüğü. Sorular tam bu ayrımda tuzak kurar.

Üçüncü senaryo: İşyerinde yeni bir kimyasal kullanılmaya başlanıyor. Hangi bilgi çalışana ulaşmalı, hangi kayıt tutulmalı, hangi durumda çalışanın sağlık gözetimi gerekir? Cevabı yine tabloya yaz, sonra karta çevir.

Senaryoyu yazarken cümleyi değil fiili takip et: "yapılır", "sağlanır", "bildirilir", "kaydedilir". Fiil, yükümlülüğün kime ait olduğuna işaret eder. Mevzuat sorusunda da önce fiili bul, sonra istisnayı ara.

Haftalık ritim: oku, tablola, soru çöz

Örnek bir gün şöyle: 40 dakika yeni yönetmelik okuma, 20 dakika tabloyu güncelleme, 30 dakika o konudan soru çözme. Üçünü aynı güne yerleştir; konuyu okuduğun gün soru çözmezsen tablo eksik kalır.

Örnek hafta: pazartesi ve salı yeni yönetmelik okuma, çarşamba tablo ve kart güncelleme, perşembe en çok karıştırdığın üç konudan soru, cuma senaryo kartlarıyla tekrar, cumartesi eksik kalan yönetmelik, pazar deneme ve analiz.

Deneme sonrası yapacağın iş kısa: yanlışları konu konu ayır, aynı konudan çıkan yanlışları tek bir karta dönüştür, hafta içinde o konuya dönüş günü belirle. Nettik'in deneme sonrası konu konu analizi bu ayrımı hazır verir; sana kalan, hangi konuya hangi gün döneceğini seçmektir.

Mevzuat oturumlarını 90 dakikanın üstüne çıkarma. Uzun oturumda okuma sürer ama tabloya yazmak durur; tablo durunca bilgi de birikmez.

Son hafta ve sınav anı

Son hafta yeni yönetmelik açma. Elindeki tabloyu ve kartları dön. Tabloda "kimde" sütununu kapatıp kendini test et: yükümlülüğü gör, sorumlusunu söyle. Bir de istisna sütununu kapat, aynı soruyu tekrarla.

Sınav 50 soru ve 75 dakika; soru başına yaklaşık bir buçuk dakika düşüyor. Yanlış cevap doğruyu götürmüyor, bu yüzden boş bırakmak sana bir şey kazandırmaz. Önce şık ele, sonra kalanlardan birini işaretle ve devam et; takıldığın soruda uzun oyalanma.

Beş şıklı sorularda şıkların hepsini okumadan karar verme. Mevzuat sorusunda önce sorumlu tarafı, sonra koşulu, en son istisnayı kontrol et. Bu sıra, tanımı tam hatırlamadığın sorularda bile seni doğru şıkka yaklaştırabilir.